עונג@שבת, נומ' 36

[נועם סטאריק]

עונג@שבת, נומ' 36 ../images/Emo141.gif

25.4.2003 _________ לאחר הפסקה של שבועיים בהופעת הגליון, אני מביא בפניכם את הגליון החדש וכולו לקוח מתוך מדור שאלות ותשובות מתוך השבועון החרדי לילדים "בעלייכטונגען". לדעתי יש לדברים ערך כפול: הדברים עצמם והתמימות הדתית והפשטנית שבהם, אך יתרון נוסף לגליון זה והיא שהשארתי בו את הכתיב והדקדוק המקורי כפי שהדברים מופיעים בשבועון עצמו, והדבר הזה מעלה שאלות רבות על היידיש החרדית ועל הכבוד (הראוי?) שהם מעניקים לה. שבועון זה שנחשב למקפיד (יחסית) על תחביר וכתיב סביר נכשל כאן אפילו בכתיב עקבי לאורך הטור, ומוכיח שוב שללא כתיב אחיד ומוסכם, לא ניתן להתייחס ברצינות לשפה הזאת. אך מה לנו היידישיסטים כי נלן על היידיש החרדית, האם העברית ("לשון הקודש") החרדית טובה הימנה? האם בה הם כן מקפידים?

 

[יואלישל]

נישט קיין גוטער ביישפיל

דיין כוונה נועם, איז דווקא נישט שלעכט. אבער דארפסט דערביי פארשטיין, אז דער אידיש פון "באלייכטונגען" איז נישט אויסגעהאלטן אפילו לויט דעם חרדישן אידיש. איך מיין נישט צו זאגן, אז ביי די חרדים איז פאראן אן פינקטליך-אויסגעהאלטענע, איינהייטלעכע גראמאטיק. אבער די פון "באלייכטונגען" איז זיכער אלטמאדיש, אפגעלעבט און לאנג ארויס פון באנוץ.

 

[גאטליעב]

איז וואלכע צייטונג צייכנט יא דער

איז וואלכע צייטונג צייכנט יא דער פרומער יידיש? איך מיין אויך דען בעלייכטוגען, דער יידישער שטראל, דאס יידישע ליכט א.ד.ג. זענעהן נישט קיין פאקט איבער דער פרומער יידיש.

 

[דער משכיל]

גאטליב

בנוגע דער יידישער שטראל, דאס יידישע ליכט , חבל על הזמן לקרוא זה , משעמם אין מה לקורא שם משהו מעניין חבל על הנייר

 

[יואלישל]

שווער צו געפינען

אבער "באלייכטונגען", "דער אידישער שטראל", "דאס אידישע ליכט" ווערן זיכער נישט באטראכט ווי אזעלכע. פון דער-דאזיקער קאטעגאריע איז "עונג שבת" נאך דער בעסטער. איך וואלט געזאגט, אז "מעלות" און "דער שטערן" זענען די בעסטע - מסתמא די איינציקע וועלכע צייכענען זיך אויס מיט א גוטן אידיש. "דער איד", "די צייטונג" און "דער בלאט" זענען בעסער ווי די פריערדערמאנטע, אבער האבן אויך נישט קיין איינהייטלעכע כללים פאר אידיש-גראמאטיק.

 

[נועם סטאריק]

דוגמה מצוינת

עד כמה שאני מכיר את מערכת העיתונים והפרסומים החרדית, נדמה לי ש"בעלייכטונגען" של משפחת ערנטאל, לשעבר "די יידישע ליכט", כן מהווה שבועון "איכותי" לילדים ביידיש. האיכות שלו אמנם יחסית, כפי שאפשר לראות בגליון השבוע, אך הוא הטוב ביותר מבין המגזינים האלה.

 

[גאטליעב]

פארוואס זאלסט דו נישט נעמעהן

אן ערנסטעהרער צייטונג ווי דער איד אלץ א דוגמה. די שטארקע פאנאטישע צ'אלמערס וועלן דאך עקסטער שרייבן זייער תמימיש אויסגעציט האן תוכן.

 

[יואלישל]

אמאל געווען...

זיי ווערן שוין היינט נישט באטראכט ווי עפעס ווייס-איך-וואס. אבער אפילו ווען יא, איז זייער אידיש זיכער נישט עפעס וואס מען באוואונדערט - אפילו אין פרומען לאגער.

 

[דער משכיל]

../images/Emo31.gif הגזמת הפעם נועם

בעלייכטונגען ? השבועון החרדי לילדים ? גם מתרבות היידיש ? אוףףף איתך כגודל הצפיה כך גודל אכזבה זה אחרי 2 שבועות בלי הגליון ?

 

[דער משכיל]

הזאת נעמי ?

אל הנער הזאת התפללתי ????????? מוזר, אני מחפש אונ' ללמוד (בארה"ב) , יש לך אולי המלצות ? בבקשה אל תשלח אותי לישיבת לעקוואד וכדומה , הגיע הזמן לילך ללמוד , אם לא עכשיו , אמתי?!

 

[נועם סטאריק]

מה עם "ישיבה-אוניברסיטי" ?

לפי מה ששמעתי ולפי איכות התלמידים נראה לי ששוה לך לבדוק את המקום.

 

[מוזר]

מיר פרעגסט דו?! קיין בעסערע ווער צו

פרעגען האסט דו נישט געטראפען? וואס פעלט דיר אויס צו זיין שטודיערט? גיי פיהר בעסער א לאסט אוטו.. פעלט אונעווערזיטעט'ן אין ניו יורק? SUNY,CUNY,NYU,COLOMBIA, http://dir.yahoo.com/Regional/U_S__States/New_York/Education/College_and_University/Public/ אז דו ביסט נישט קיין פייגאלע האסט נישט וואס צו זוכען אין YU זוך אין GOOGLE פאר UNIVERSITY אדער COLLEGE NEW YORK דאס האב איך געטאן.

 

[דער משכיל]

מה זה פייגאלע ? ומה הקשר ל-YU ?

א גיטע וואך

 

[מוזר]

א פייגאלע

איז א הומו. א גוטע וואך. וואס הערט זיך?

 

[דער משכיל]

שבוע טוב אבל

מה הקשר של הומאים לישיבת YU ? חוצמזה הכל בסדר עדיין בחיפוש עצמי , מה איתך ? למה לא מבקר אף פעם בצאט ? (יודע איזה חדר לחפש אותי -לא?!) ידעת כמה מקומות היו סדרים כיד המלך במנהטן בליל החג ? חב"ד בעצמו היו לה 6 מקומות , חשבתי לנסוע להחג לחוף המערבי ,(יוטה-אריזנה וכדומה) אבל אין עיצה ואין תבונה נגד ה'

 

[מוזר]

ס'געווען דארטען א פאליטיק פאר א

יאהר צוויי צוריק. זוכסט זיך? איך זוך זיך נישט. איך האב מורא איך וועל זיך אמאל טרעפען... איך גיי זייער זעלטען אריין אין צ'אט. נאר אז איך ווייס אז איינער וואס איך קען איז דארטען. און איך ווייס נישט אין וועלכען צימער דירצו זוכען אבער איך קען מיר פארשטעלען. ווען קלערסט דו אהערצוקומען? און וואס זאגסט דו אויף מיין נייער אונטערשריפט?

 

[דער משכיל]

אין לי עכשיו תאריך

אני יכול לקחת מטוס מדקה לשני , אני בטבע הומלס , אהבתי החתימה שלך מאיפה המקור ? ולמה כתבת זה באנגלית ? למה לא בעברית או יידיש ?

 

[מוזר]

איך האב דאס געטראפען ערגיצוואו

אויף USENET און איך האב עס ליעב געהאט. ס'געווען פאר א וויילע צוריק און איך האב עס איבערגעזעצט פון זכרון אבער דוכט זיך מיר אז ס'ווארט ביי ווארט. דעריבער די ענגליש. עיווריט? צו וואס?

 

[מענדעלע]

הזלזול לא מקובל עלי

הקטע הוא אכן בכתיב מיושן, שאינו מקובל היום אפילו בציבור החרדי. (מי כותב היום "זעהר" במקום "זייער"?) עם זאת, יש בהחלט חן בכתיב הזה, ואין להתכחש לעובדה שהוא הרבה יותר קרוב לכתיב האידי המזרח-אירופאי המקורי (שמעולם לא היה אחיד). אז נכון שהיום מקובל יותר לכתוב "איר" ו"יאָר" ולא "איהר" ו"יאָהר", "ריזיקער" ו"מורא'דיקער" ולא "ריזיגער" ו"מורא'דיגער", אבל זו לא סיבה לזלזל במי שמחליט לכתוב בכתיב אותנטי יותר. עם כל הכבוד לייוואָ, עדיין הכתיב שלהם אינו הכתיב הלגיטימי היחיד.

 

[נועם סטאריק]

כתיב אותנטי? תמהני!

אני לא מזלזל, אבל "ככה לא בונים חומה" כמאמר השדרן. דעתי בעניין מקומה של ייווא הבעתי כאן בעבר ואם עקבת אחרי הדברים בטח שמת לב לכך שאני לא מעקשני הכתיב, אך אין בלתו שום כתיב עקבי שלפחות "גוש" יידישיסטי מסוים ילך בעקבותיו. למה הוא כותב "כאַפּט" ולא כאַפט או כאפּט? ולמה הוא אינו עקבי גם לגבי קמץ-אלפים אחרים או לגבי האותיות פּ? למה הוא כותב פעם "פּאַראַיזירט" ופעם "פאראליזירט"? למה הוא כותב פתאום "נאָכאַמאָל"? חדוות הניקוד אחזה בו לפתע? ולמה "אַלזאָ"? ומה לך פתאום ב"כתיב האותנטי" של החרדים? האם לא ראית את האותיות פֿ, בֿ ותּ ביידיש של המאה-השמונה עשרה ואפילו בזו של המאה התשע-עשרה? קח לידך כל עיתון יידיש שיצא בתפוצות ישראל שפורסם לפני 1940 ותמצא את אלפי המילים שהחרדים לא יכירו בהן, במקומן ישתמשו במילים "עבריות", הזוהי אותנטיות? בהמשך אביא לך קטע מתוך חוברת של דובר חב"ד, שם תוכל לראות את תמצית הגישה החרדית/חבדית לשפת היידיש. משם אתה למד שהיחס לשפה הזאת "חייבת" להיות מזלזלת!